Inzichten uit het midden

2026-04-28

Nu of nooit……..en de samenleving is het fundament

Een essay over economische en sociale verandering en de kracht die we al in handen hebben

Augusto de Campos Neto, 2026

Een onderzoeker die je niet naast je neer kunt leggen

Soms lees je iemands werk en denk je……dit had ik zelf willen zeggen. Zo reageerde ik op het werk van Gaya Herrington. De im Amerika woonachtige Nederlandse econometrist en duurzaamheidsonderzoeker deed iets bijzonders, ze pakte een befaamd rapport van vijftig jaar geleden op, het MIT-rapport “The Limits to Growth” uit 1972. Zij vroeg simpelweg, klopt het nog? Volgen we nog steeds het scenario dat onderzoekers toen beschreven als “business as usual”?

Het antwoord was ja. Niet als angstboodschap maar als nuchter empirisch gegeven. De data uit 2022 volgden nauwgezet de voorspellingen van een halve eeuw geleden. Groeien op een eindige planeet kent grenzen. Die grenzen naderen.

Maar wat me het meest bijblijft én wat haar boek “Five Insights for Avoiding Global Collapse” zo krachtig maakt is dit –>ze stopt niet bij de diagnose. Ze schrijft dat we nu op een kruispunt staan én dat we nog kunnen kiezen. Het is geen doemverhaal. Het is een uitnodiging………aan ons allemaal!

Wat Herrington ons vraagt te zien
De kern van haar boodschap is verrassend helder. Het gaat er niet om dat we de technologie missen of de kennis ontbreekt. Het gaat om de doelstelling van ons economische systeem. Dat systeem is niet ingericht om welzijn te bevorderen. Het is ingericht om te groeien. En als groei het doel is, zijn armoede, ongelijkheid en ecologische uitputting geen fouten, het zijn bijwerkingen die we telkens opnieuw proberen te managen zonder het systeem zelf aan te raken.

Herrington pleit voor wat ze een “welzijnseconomie” noemt. Een systeem dat onderscheid maakt tussen wat wél mag groeien, alles wat bijdraagt aan menselijk en ecologisch welzijn, en wat niet. Ze is er helder over….. dit is geen antikapitalisme. Het is een systeemkeuze. En het is er een die we bewust moeten maken, want als we dat niet doen, maakt de planeet hem voor ons.

Haar TED-talk “Will the end of economic growth come by design  or disaster?” is inmiddels meer dan een half miljoen keer bekeken. De vraag die ze stelt is simpel en scherp……. kiezen we zelf …….of laten we ons verrassen?

De wereld laat zien waarom dit nu urgent is
Herrington’s vraag klinkt al prangend in het abstracte. Maar kijk even naar de wereld om je heen en de urgentie wordt concreet.

De geopolitieke stabiliteit die decennialang als vanzelfsprekend werd beschouwd, wankelt. 
-> Oorlog in Europa en het Midden Oosten.
-> Een VS die zich terugtrekt uit internationale verbanden. 
-> Handelsoorlogen die de wereldeconomie opschudden. 

Het rapport “Trendanalyse Nationale Veiligheid 2024” van de NCTV laat zien hoe mondiale conflicten inmiddels hun weg vinden naar lokale straten en schoolklassen. De comfortabele scheiding tussen “ver weg” en “dichtbij” bestaat niet meer.

Tegelijk staat het vertrouwen in democratische instituties onder druk,  niet alleen in Nederland, maar overal. Burgers keren zich af van politiek, media en wetenschap. Niet omdat ze dom zijn maar omdat ze zich niet gehoord voelen. En zoals Herrington aanwijst, een systeem dat structureel ongelijkheid produceert, produceert ook structureel wantrouwen. Dat is geen toeval………dat is logica (of logisch zoals die andere grote denker JC Cruyff dat zou noemen).

In Nederland zien we de cijfers. Het Sociaal en Cultureel Planbureau rapporteert dat nog maar 30 procent van de Nederlanders wezenlijk vertrouwen heeft in de landelijke politiek. Bijna de helft is pessimistisch over de toekomst van de samenleving. Niet omdat ze geen oplossingen zien maar omdat ze niet geloven dat we die “samen” kunnen bereiken.

Dat laatste zinnetje is het allerbelangrijkste. Want samen bereiken……. dat is precies waar het over gaat.

Hier wil ik bij aanhaken
Herrington laat zien dat we het economische systeem moeten heruitvinden. Dat pleidooi onderschrijf ik van harte. En vanuit mijn eigen achtergrond wil ik daar een dimensie aan toevoegen, niet als correctie, maar als aanvulling.

Ik heb ruim twintig jaar gewerkt op het snijvlak van overheid en samenleving. Als adviseur in Amsterdam-Zuidoost, één van de meest superdiverse plekken van Nederland, op het terrein van cultuur, openbare orde en veiligheid. Later als senior adviseur bij de Expertise Unit Sociale Stabiliteit, waar ik gemeenten en professionals begeleidde op momenten dat spanningen dreigden te escaleren. Inspraakavonden die ontploften. Wijken die vastliepen. Teams die het vertrouwen in elkaar verloren. Ik heb het van dichtbij meegemaakt. Hoe snel het mis kan gaan én hoe ver een kleine interventie op het juiste moment kan reiken.

Wat ik in al die jaren heb geleerd, is dit -> je kunt het beste beleid hebben van de wereld, maar als het sociale fundament ontbreekt, komt er niets van de grond. Zonder cohesie blijft elke systeemverandering theorie.

Stel dat we morgen besluiten, we zetten welzijn centraal in plaats van groei. Geweldig! Maar wie voert die keuze door? Wie draagt haar? Op welk sociaal fundament bouwen we die verandering? 
Herrington schrijft dat we nieuwe verhalen nodig hebben om anders te gaan handelen. Dat klopt. Maar die nieuwe verhalen groeien niet vanzelf. Ze hebben mensen nodig. ->Plekken. 
->Rituelen. 
->Ontmoetingen. 
Ze hebben een levend sociaal weefsel nodig dat sterk genoeg is om verandering te dragen.

Dat is precies wat ik het “Cohesieveld” noem.

Het cohesieveld: de kracht die er al is en wat er misgaat als je haar niet ziet

In mijn boek “Het Cohesieveld — De kracht van het midden” beschrijf ik hoe samenlevingen ook in gespannen tijden samenhang bewaren. 

Niet door conflicten te vermijden. 
Niet door iedereen hetzelfde te laten denken. 

Maar door te investeren in de krachten die verbinden ondanks verschil.

Ik noem die krachten de Verbinders, de Herkenners, de Narratiefbouwers en de Stille Dragers. De jongerenwerker die een voetbaltoernooi organiseert voor jongeren met verschillende achtergronden. De imam die bij een verhitte vergadering over een azc geen partij kiest maar beide kanten erkent en zo de sfeer kantelt. De ondernemer die zijn café openstelt voor een informele buurtbijeenkomst. De vrijwilligster die elke week koffiezet in het buurthuis, gewoon omdat het er moet zijn.

Dit zijn geen bijzondere mensen. Dit zijn gewone mensen die doen wat mensen van nature kunnen……. verbinding maken.

Maar hier ligt ook het probleem. Want wat er misgaat wanneer we het cohesieveld niet zien is precies wat ik tientallen keren heb meegemaakt in de praktijk.

Een gemeente kondigt een plan aan voor een nieuwe opvanglocatie. Ze sturen een brief, ze bouwen een website, ze organiseren een inspraakavond. Netjes en procedureel correct. En dan loopt de avond uit op boosheid, verwijten en polarisatie. Niet omdat de mensen tegen het plan zijn, soms zijn ze dat ook, maar omdat ze zich niet gehoord voelen. Omdat de relatie ontbreekt vóórdat de inhoud ter tafel komt. Omdat de avond begint bij argumenten terwijl mensen eerst erkenning nodig hebben.
Beleidsmakers begrijpen dat vaak niet. Ze denken dat het over het plan gaat. Maar het gaat over het gevoel……telt mijn stem mee?

Dát is wat beleid laat stranden. Niet de inhoud……maar de relatie.

Mensen haken niet af omdat ze het niet begrijpen. Ze haken af omdat ze zich niet gezien voelen. En als ze afhaken, verdwijnen ze niet, ze verdwijnen naar de flanken, naar de stemmen die wél zeggen wij zien jou. Die stemmen zijn niet altijd vriendelijk bedoeld.

Ondertussen zien we in het nieuws voortdurend de kleine groep die ontregelt, die schreeuwt, die conflicten aanwakkert. Maar onderzoek laat keer op keer zien dat die groep een minderheid is. De meerderheid van de mensen kijkt gewoon nog naar elkaar om. Ze zet zich in voor de buurt, de school, de wijk. Ze houdt het dagelijkse leven bij elkaar.

Als we als overheid en als instituties blijven focussen op die kleine ontregelende groep, raken we de grote stille groep kwijt. En die stille meerderheid is het échte fundament. Dat verlies kunnen we ons niet veroorloven.

Wat het regeerakkoord biedt  en wat er nog ontbreekt
Het coalitieakkoord “Aan de slag” van het kabinet-Jetten ademt samenwerking. Premier Jetten spreekt bij de presentatie over krachten bundelen met burgers, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Dat is precies de toon die we nodig hebben, en ik waardeer die ambitie oprecht.

Er zijn plannen voor woningbouw, onderwijs, klimaat. Goede plannen, broodnodige plannen. Maar er ontbreekt iets fundamenteels, namelijk een visie op het hoe. Niet de inhoud van beleid maar de manier waarop de overheid met de samenleving omgaat.

Jetten roept op om “jong en oud die naar elkaar omkijken” te ondersteunen. Mooi!!! Maar die ondersteuning werkt niet via een subsidiepotje of een campagne. Die werkt door de manier waarop de overheid zichzelf opnieuw uitvindt. Door inspraakavonden te vervangen door echte ontmoetingen. Door beleidsmakers te leren luisteren vóórdat ze uitleggen. Door het cohesieveld niet als een “project” te zien maar als infrastructuur  net zo essentieel als wegen en scholen.

Zowel Herrington als ik stellen eigenlijk dezelfde vraag: “hoe veranderen we het doel van het systeem?” Niet de instrumenten, maar het fundament. Welzijn in plaats van groei. Relatie in plaats van output. Verbinding in plaats van controle. Dat is de paradigmashift die nodig is en die in geen enkel regeerakkoord tot nu toe echt staat.

Nu kan het nog
Herrington eindigt haar werk met een oproep die ik volledig deel, we hebben een “now or never”-moment. Het economische systeem moet veranderen. De planeet duldt geen uitstel.

Maar het is ook een sociaal “now or neve”‘. De cohesie die we nog hebben, en die er echt is, ook al suggereert het nieuws het tegendeel, is kwetsbaar. Ze vraagt onderhoud en sandacht. Bestuurders en instituties die leren zien wat er al leeft in plaats van te wachten tot het kapot is.

Herrington pleit voor een economie die welzijn centraal stelt. Ik pleit voor een samenleving die verbinding centraal stelt. Die twee pleidooien horen bij elkaar. Ze versterken elkaar. Want een welzijnseconomie bouw je niet op een gefragmenteerde samenleving. En een verbonden samenleving heeft een economie nodig die mensen niet uitput en uitsluit maar ruimte geeft om te leven.

We proberen een nieuw systeem te bouwen, maar vergeten het fundament dat het moet dragen.

Dat fundament is er! Het is de vrijwilliger die donderdagochtend de deur van het buurthuis opent, lang voordat er een ambtenaar of een camera in de buurt is. Die het koffiezetapparaat aanzet. Die er gewoon is. Niet omdat het haar taak is……maar omdat ze weet dat als zij er niet is……..er niemand is.

Zij is het fundament en het wordt tijd dat we haar zien……..net als onze planeet, onze toekomst en onze kinderen daarin……

Admin - 01:33:38 | Een opmerking toevoegen